पिंड!

 

पिंड!

                     कालच कल्याणकर मावशी गेल्याचं कळलं. ऐकून थोडं सुन्न आणि हळवेपण आलं. कल्याणकर मावशी. एक अजबच रसायन म्हणायला हवं. परक्या गावात आपसूक आई भेटावी अशी आईसारखी काळजी करणारयापैकी ती एक होत. जून २०१२ मध्ये फिरोदिया महाविद्यालयात (साकुर) येथे रुजू झालो. तेव्हा तिच्याकडेच मी एक मेस मेंबर म्हणून कनेक्ट झालो. माझ्याबरोबर असलेले राजेंद्र हिंगे यांचा आणि मावशीचा विशेष लोभ असल्याचे समजले. म्हातारी राजूला मुलासारखं मानायची. ती म्हणायची की “माझे दोन चीर (लेक) तसा हा एक पीर.” राजू नेहमी मावशीला आई म्हणूनच संबोधायचा. मावशीचा स्वभाव हा शैलीदारच होता. संत आसाराम बापूंवर तिची विशेष भक्ती. त्यांच्याविषयी एक अपशब्दही ती सहन करायची नाही. 

 तर हा राजू तिला लाडीगोडी लावून पळीभर भाजी, कोरभर पोळी खायला घ्यायचा. नाश्ता करायच्या टायमालाही तेच. आणि पैशाची मागणी केल्यावर तो (जोडीला आल्हाट सरही!) तिला गाणं म्हणायला सांगायचे. “मावशी तुमचा आवाज खूप छान आहे. तुम्ही एखादं छानपैकी गाणं म्हणा ना. आणि हो ते ‘देव जरी मज कधी भेटला’ हे अवश्य म्हणा.” एवढ्या बोलण्याने म्हातारी पार पघळायची. अन पैसे मागायचं विसरून जायची. मनाने तशी खूप चांगली होती मावशी. तिच्या स्वयंपाकाची तारीफ केलेली तिला खूप आवडायची. (आणि हो! पुरणपोळी तर फारच झाक बनवायची ती. मी बायकोला नेहमी तिच्या हातच्या पुरणपोळीचं उदाहरण द्यायचो. आणि त्यावरून होणारं रामायण हे वेगळंच!) एकमेकांच्या संगतीत आमचं मन खूप छान रमायचं. आल्हाट सरांना ती ‘लल्ल्हाटी सर’ म्हणायची. पण करंडे (दि पी कारंडे) चा का राग-राग करायची हे काय मला कळलंच नाही. सुभाष वडितके, मयूर पचपिंड मी, आणि दिलीप कारंडे हे मावशीकडे मेस मेंबर होतो.

 मावशीला बोलायला फार आवडायचं. सर्वांची (जरा) जास्तच आपुलकीनं चौकशी करायची. लग्न न झालेल्या स्टाफ मेम्बर्स बद्दल तिला अतिशय कणव होती. लग्न जमावं या साठी ती तर्हे-तर्हेचे उपाय (व्रत) सांगायची. मला तर तिने पाच सोमवारी महादेवाच्या पिंडीवर गहू वहायला सांगितले होते. (एका सोमवारातच मला गुण आला! लग्न झाल्यावर दुसऱ्याच दिवशी १३/०२/२०१४ ला कॉलेजवर आणि थेट कॅन्टीनला मावशीला भेटायला गेलो होतो.) महाविद्यालयात खेळाचे सामने असताना मी समालोचन करायचो. तेव्हा मधे-मधे चित्रपटातली गाणी लावायचो. तर काही वेळा मी मावशीला गवळणी म्हणायला लावायचो. तेव्हा न लाजता, न घाबरता ती गाणे म्हणायची.

  २६ जानेवारी २०१४ ला जेव्हा मी काही कारणांनी फिरोदिया कोलेज सोडलं. त्यावेळी तिलाही माझी जरा हळहळ वाटली. (३१/०२/२०१९ ला पुन्हा एकदा साकुर सोडलं. पण तेव्हा मला मावशीला भेटता आलं नाही!) मध्यंतरी कॉलेजमधील नामदेव पवार, विजय सोनवणे, नितीन गोर्डे, शंकर राशिनकर, दत्तात्रय आसवले, सचिन घोलप(प्राचार्य) इत्यादी प्राध्यापक मंडळी आणि आरजू शेख, आशा मुन्तोडे, मुक्ता चितळकर, मोहिनी आल्हाट व नवले म्याडम इत्यादी प्राध्यापिकांचीही मेस त्यांच्याकडे चालू होती. अधून मधून मावशीची भेट व्हायची. कधी कधी ती स्टाफ क्वार्टरला यायची. सर्वांची विचारपूस करायची. चार-पाच वर्षांपूर्वी ती जाम आजारी पडली होती. त्यामुळे तिला मेसही बंद करावी लागली होती. (आता काय म्हातारी जगत नाही असं वाटलं. पण तिनं तेव्हा आजाराला पिटाळून लावलं!) तशी आताही शेवटी शेवटी आजारी असल्यामुळं तिला मेस बंद करावी लागली होती. माझा मेसचा प्रश्न संपला होता. परंतु कोलेजात वेगवेगळ्या प्रसंगी (बहि:शाल व्याख्यानमाला वगैरे) मला तिला फोन करून डब्यांचं सांगावं लागायचं. “डब्यामध्ये गोड काय देऊ?” असं ती आवर्जून विचारायची. ती मेसच्या डब्याचे इतरांपेक्षा जास्त पैसे आकारायची. पण तेवढ्यासाठी नामदेवराव पवार तिची मेस सोडून इतरत्र जाण्याचा विचारही करत नव्हते. (त्यांना वाटायचं की तेवढाच म्हातारीला आर्थिक आधार होईल!) 

 शेवटी माणूस एकमेकांच्या आधारानेच जगत असतो. फक्त तो आधार विश्वसनीय असावा एवढीच आपली अपेक्षा असते. दोन मुलं, सुना, नातवंडे, नवरा(नाना) आदि गणगोत तिला होतंच. पण आमचीही ती अगदी जवळच्या (पोटाच्या) नात्याची होती. नाना आणि तिच्यात लुटुपुटूची भांडणं व्हायची. नानाला दुकानातून आणि बाजारातून सामान-भाजीपाला आणायला जावं लागायचं. आणि त्यांची नकार द्यायची टाप होत नव्हती. शेवटी शेवटी मावशीला भेटायला जायची इच्छा व्हायची पण वेळ मिळत नव्हता. (गोरखनाथ जाधव, शंकर राशिनकर, आणि मी (हे चोर लोक!) आमच्या तिघांच्याही बायकांना हाच प्रश्न छळायचा की “फक्त ह्यांनाच काय ती कॉलेजात कामं असतात. नेहमी कोलेजला वाहून घेतेलेले वगैरे वगैरे.) तर असो. मावशीला-कल्याणकर मावशीला भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण करून तिच्या आत्म्याला चिरशांतीचे दान मागतो.

आता काय ‘ती’ महादेवाची पिंड आणि ही ‘कावळा’ शिवायची पिंड हाच काय तो संदर्भ उरलाय!  

💐💐💐 #१२/०२/२०१९

भयशून्य ध्यास तारे!

¶¶

तरसू नकोस आता, 

बरसू नकोस आता

उजळून टाक आता, 

हे आसमंत सारे

¶¶

विझवू नकोस आता, 

भिजवू नकोस आता

उधळून दे झळाळी, 

भयशून्य ध्यास तारे

¶¶

भुलवू नकोस आता,

झुलवू नकोस आता

विसळून घे पियाली

क्षण दोन धुंद व्हा रे

¶¶

उतरू नकोस आता,

कचरू नकोस आता

उचलून घे गळ्याशी

भयकंप अंध वारे

¶¶

पढवू नकोस आता,

कढवू नकोस आता

देह-कात विस्कटूनी

कळमुक्त वावरा रे

■■■

नानास

 #प्रा_नानासाहेब_गुंजाळ 

यांस:

एक    तुला   पाठवितो    कविता

त्या    कवितेचे   सोने    कर    तू 

तुझा   सुखी    सहवास  मिळू   दे

 एक      होऊ     दे  शब्द   तराने 

हात    तिचा    धर    घट्ट   पकडूनी

अजून   जरा   ती   अल्लड     आहे 

तार      सप्तकातून     घुमू    दे

साज  स्वरांनी     कवितेचे    घन

मध्य   आळवून     प्रदीर्घ     संयत  

फुलव   तिचे    असणे   आशयघन 

खोल   तुझ्या    खर्जात  खुलू   दे

कवि -   कवितेचे       एकाकीपण!

© *शिवनाथ अशोक तक्ते आश्वीकर*

कविता

 गाली खुदकन हसते तेव्हा

नितांत सुंदर दिसते कविता

स्वप्न पडावे भल्या पहाटे

तशी सुखावून जाते कविता

आयुष्याच्या कातरवेळी

स्वप्नांतून सावरते कविता

दुःखाने जो गहिवर येतो

त्या अश्रूंत मिसळते कविता

कड्या-कपारीतुन विलगल्या

कळपांतुनि हंबरते कविता

डोळ्यांमधुनि ओघळणाऱ्या

ताऱ्यांपरी लखलखते कविता

चिंच, आवळा अन बोरांना

आठवता आंबटते कविता

गंधित करतो जीव मोगरा

त्याहूनही मोहरते कविता

दाटून येता अभ्र अकाली

बीजलीसम लखलखते कविता

रानामधल्या मोरपिसांनी

वाऱ्यावर भिरभिरते कविता

रात रात भर जागून नंतर

पहाटता जन्मते कविता

डोळ्यांखाली अर्धवर्तुळे 

जमती तेव्हा कळते कविता 

भूलथापांना भुलते कविता?

अनुतापांना छळते कविता?

कुशल, प्रशिक्षित तरी उपेक्षित

अर्धपगारी, वेठबिगारी,

वांझ बौध्दिके झोडीत बसता,

अजिबात ना रमते कविता,

प्रश्नांना त्या भिडते कविता,

किंचित ना डगमगते कविता,

फाशीचेही दोर कापुनी

मुक्तपणाने जगते कविता.

छंद, बंध ना वृत्त-व्यंजने

त्यात अडकता घडते कविता

जीव जडावा आयुष्यावर

तशी अनामिक जुळते कविता 

हिशोब मांडून, अबीर सांडून

सुखावून धडधडते कविता

आयुष्यातील सार्थकतेने

डोळे मिटुनी सरते कविता

©शिवनाथ अशोक तक्ते आश्वीकर

झिम्मा!

 झिम्मा !!!

हातात दोर माझ्या देऊन तू फरारी 

रक्तास का पिपासू इथली उपासमारी? 

दु:खास पारखा रे अजूनी मुका मदारी 

चालू कशी अजूनी अधम्या तुझी मुजोरी?

देऊन टाक आता माझ्या जुन्या कट्यारी

मागे अजून आमच्या का वाजते तुतारी?

दुःखास वाढले मी ताटामध्ये नव्याने 

माझ्या खुनास टपले ते होऊनी फितुरी

वाटाघटी कराया तो काय साव झाला? 

रक्तास सांडताहे माझ्या कसे शिकारी!

संघर्ष आत होता मी झोपलो उपाशी,

 देऊन प्राण माझे मी जाहलो भिकारी!

पिऊन टाकले रे आधीच विष ज्याने, 

तो निलकंठ वाटे मजला मधुर भारी

दे यातना सुखांशी खेळून आज झिम्मा, 

ही वेळ येत नाही पुन्हा फिरून दारी

दारासमोर माझ्या ह्या सावल्या उन्हाळी 

घेऊन आत येती हातामध्ये पहारी 

मन चिंब चिंब भिजुनी येता दुपारवेळी

 तुम्हास या 'झळाया' का लागता जिव्हारी?

भोगास पात्र व्हाव्या माझ्या व्यथा नव्याने

 मी रोज 'डाव' देतो आत्म्यास शोककारी! 

कोणासही पडो ना माझी उगाच भ्रांती 

मी खूप दूर जातो घेऊन 'एकतारी'!

शिवनाथ अशोक तक्ते 9595687764/­eshivprabhat@gmail.co­m

महंकाळेश्वरा!

१

प्रथांच्या वाळवंटात कुठेही जा

असमान धग दिसते अवती भोवती

शरीर विधींना समर्पित केल्याने

आत्म्याला सोन्याची झळाळी 

प्राप्त होईल, *महांकाळेश्वरा?

२

पैशाने मालमत्ता मिळवता

येईल

मालमत्तेमुळे लोकात बोलबाला

होईल,

पण श्रमाने माझ्यातील

तू संतुष्ट होशील,

महांकाळेश्वरा!

३

आंधळ्यास काठीचा आधार,

प्रवाश्यास सावलीचा आधार,

शेवटचे द्वार तुझ्याकडेच

खुलले जाणार,

तरीही लोक जातात

 तुझ्याऐवजी

लौकिक सुखलुप्त प्रदेशात,

महांकाळेश्वरा!

४

दोषांची पुनरावृत्ती टाळता येईल,

पण सदोष वर्तनाला माफी नको,

प्रत्येक बाजूचे गणित मांडता येईल

पण हिशोबात धरता येणाऱ्याआपुलकीच्या 

नात्यांची गोळाबेरीज बरोबर येईल,

महांकाळेश्वरा?

शिवनाथ अशोक तक्ते आश्वीकर

* महांकाळेश्वर: आश्वी खुर्द  ता. संगमनेर जि. अ. नगर येथील महादेव (शिवलिंगाचे नाव)

पंच/ शिष्टाचार प्रथा

पंच/ शिष्टाचार प्रथा 

मी दि. १८ फेब्रुवारी, २०१७ रोजी अंदरसूल ता. येवला येथे माझ्या आतेबहिणीच्या लग्नसमारंभासाठी (खासकरून देवक- देवकार्य साठी) आलो होतो. तेथे 'पंचाला येणे', पंच बोलावणे आदी रीत-परंपरा असल्याचे कळले. लिंगायत समाजात असलेली ही एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा आहे. कारण अशी पद्धत मालेगाव, पिंपळगाव बसवंत, नाशिकरोड ह्या ठिकाणचे अपवाद वगळता इतरत्र कोठेही असल्याचे ऐकिवात नाही. आणि म्हणूनच ह्या  वैभवशाली परंपरेबद्दल लिहावं असं मला वाटलं. 

आपल्या रूढी, प्रथा आणि त्यांचे पूर्वापार चालत आलेले आपण सर्व पाईक. हा आपला वैभवशाली भूतकाळ आपल्याला सतत  आपले भविष्य आणि भवितव्य ठरविण्यासाठी प्रेरणा देतो. प्रेरणा, जाणिवा, नेणिवा यांची मूळं आपल्या प्रदीर्घ आणि पूर्वापार चालत आलेल्या, आणि आपण निष्ठेनं चालविलेल्या प्रथा-परंपरांमध्ये आहे. पंचाला येणे ही अशीच एक पद्धत आहे. हिलाच 'शिष्टाचार' असेही म्हणतात. लग्न, मुंज, अंत्यविधी इत्यादी साठी पुरोहित्य करणारे जंगम स्वामी सदर पंचाला येण्याचं निमंत्रण देतात. रात्री निवांत (०९:००-०९:३०) च्या दरम्यान लग्नघरी जमतात. ह्या शिष्टाचारचा अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष निवडलेला असतो. तसेच ज्या घरी पंच बोलावले जातात त्यांनी पंचांना 'बाब' (एक ठराविक रक्कम!) देण्याची पद्धत आहे. समाजातील लोकांना लग्नपत्रिका देण्याची पद्धत नसल्याचे मला माहित होते. तसेच लिंगायत समाजातील बहुतांश लोक हे व्यापारी असल्याने त्यांना एकत्र आणण्याची ही एक आदर्श पद्धत आहे. समजाला ही मिळणारी रक्कम(बाब) समाज हितासाठी तसेच जंगम स्वामींना दक्षिणा देण्यासाठी केला जातो. पंच आल्यानंतर त्यांना पाणी, पानसुपारी, जाहीर आवतन देणे आणि शेवटी चहा देणे हा ह्या परंपरेचा भाग आहे. पंच बोलावणे (असणे) किंवा शिष्टाचार ही एकविसाव्या शतकातील 'सहविचार सभा' च असून त्या सभेचे मूळ १२व्या शतकातील 'शिवानुभवमंटप' ह्या आदर्श आणि आद्य लोकविचार सभेतच आहे असे म्हणावे लागेल!